सम्पादकीय टिप्पणी : हिमाली जोखिमको चेतावनीलाई अब बेवास्ता गर्ने छुट छैन

रसुवा  ।  बुधबार बिहान आकस्मिक रूपमा आएको भीषण बाढीले रसुवा, नुवाकोट र धादिङमा ठूलो जनधनको क्षति पुर्‍याएपछि यसको सम्भावित कारण र थप जोखिमबारे गम्भीर अध्ययन सुरु भएको छ। भोटेकोशी र त्रिशूली नदी प्रणालीमा पानीसँगै गेग्रान तथा ठूला ढुङ्गासहितको शक्तिशाली बाढी आएपछि तल्लो तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई थप सतर्क रहन आग्रह गरिएको छ।

बाढीको प्रकृति असामान्य देखिएपछि अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) तथा नेपाल र चीनका साझेदार संस्थाका वैज्ञानिकहरूले घटनाको सम्भावित कारणबारे अनुसन्धान गरिरहेका छन्। प्रारम्भिक अध्ययनले उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको हिउँ–चट्टानको हिमपहिरो (आइस–रक एभालान्च) का कारण अचानक ठूलो बहाव सिर्जना भएको हुन सक्ने संकेत गरेको छ।

प्रभावित क्षेत्रबाट प्राप्त सूचना तथा भिडियो फुटेजको प्रारम्भिक मूल्याङ्कनअनुसार ठूलो परिमाणमा हिउँ र चट्टानसहितको गेग्रान भोटेकोशीको सहायक नदी ल्हेन्दे खोलामा खसेको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ। त्यसपछि पानी, गेग्रान र ठूला ढुङ्गासहितको तीव्र बहाव तल्लो तटीय क्षेत्रमा आएको हुन सक्ने उनीहरूको भनाइ छ।

३० मिनेटमै नदीको सतह ९ मिटर बढ्यो

बाढीको तीव्रता कति असाधारण थियो भन्ने कुरा जलमापन तथ्याङ्कले समेत देखाएको छ। गल्छीमा त्रिशूली नदीको पानीको सतह करिब ३० मिनेटमै ९ मिटरसम्म बढेको बताइएको छ। मलेखुमा पनि सोही अवधिमा पानीको सतह करिब ७ मिटरले बढेको जनाइएको छ।

यति छोटो समयमा नदीको सतह अस्वाभाविक रूपमा बढ्नुले माथिल्लो जलाधार क्षेत्रमा अत्यन्त तीव्र र ठूलो परिमाणको पानी तथा गेग्रानको बहाव आएको संकेत गर्छ।

बाढीका क्रममा त्रिशूली नदी किनारमा रहेका धेरै जलमापन केन्द्र क्षतिग्रस्त भएका वा बगाएका छन्। गल्छीस्थित जलमापन केन्द्र भने सञ्चालनमै रहेको इसिमोडले जनाएको छ।

‘नदी थुनिएर बनेको बाँध फुट्यो कि?’

वैज्ञानिकहरूले अर्को महत्वपूर्ण सम्भावनाको पनि अध्ययन गरिरहेका छन्। गेग्रान र चट्टानले नदीको साँघुरो भाग अस्थायी रूपमा थुनेर पहिरो बाँध (ल्यान्डस्लाइड ड्याम) बनाएको थियो कि थिएन भन्ने विषयमा अनुसन्धान भइरहेको छ।

यदि त्यस्तो अस्थायी बाँध बनेको थियो भने त्यसका पछाडि पानी जम्मा भएको हुन सक्छ। बाँध अचानक फुटेको अवस्थामा एकैपटक ठूलो मात्रामा पानी, गेग्रान र ढुङ्गा तलतर्फ आउन सक्ने भएकाले दोस्रो चरणको जोखिम अझ गम्भीर हुन सक्छ।

यसै कारण वैज्ञानिक तथा अधिकारीहरूले सम्भावित अवरोधको स्थान, आकार र स्थायित्वबारे निरन्तर मूल्याङ्कन गरिरहेका छन्।

भूकम्पमापन केन्द्रमा पनि असामान्य संकेत

बाढी आएको समयमा रेकर्ड गरिएका भूकम्पीय तथ्याङ्कले पनि वैज्ञानिकहरूको ध्यान तानेको छ। प्रभावित क्षेत्रबाट उत्तरतर्फ करिब १२ किलोमिटर टाढा जिलुङमा रहेको भूकम्पमापन केन्द्रले असामान्य संकेत रेकर्ड गरेको बताइएको छ।

चीनको झाङ्मुस्थित अर्को केन्द्रले पनि असामान्य गतिविधि रेकर्ड गरेको जनाइएको छ। यद्यपि ती संकेत सम्भावित हिमपहिरोसँग सम्बन्धित थिए वा अन्य कारणले उत्पन्न भएका हुन् भन्ने अझै स्पष्ट भइसकेको छैन।

वैज्ञानिकहरूले अहिलेसम्म भूकम्पीय गतिविधि र बाढीबीच कुनै कारणात्मक सम्बन्ध स्थापित नभएको स्पष्ट पारेका छन्।

गत वर्ष ध्वस्त भएको क्षेत्र फेरि जोखिममा

इसिमोडका जलवायु तथा वातावरणीय जोखिम प्रमुख स्याङ्गोङ झाङले गत वर्षको बाढीबाट प्रभावित यही क्षेत्र फेरि ठूलो जोखिममा परेको बताएका छन्।

उनका अनुसार ल्हेन्दे खोलामा आएको बाढीको सम्भावित कारण हिमपहिरो हुन सक्ने देखिएको छ। नेपाल–चीन सीमास्थित नदीको माथिल्लो क्षेत्रमा अझै अवरोध कायम हुन सक्ने भएकाले थप बाढीको जोखिमबारे अधिकारीहरू सतर्क रहेको बताइएको छ।

सम्भावित जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै जिलुङ बन्दरगाहलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने आदेशसमेत जारी गरिएको जनाइएको छ।

सीमापार जोखिम : नेपाल एक्लैले थेग्न नसक्ने चुनौती

इसिमोडका वरिष्ठ क्रायोस्फियर विशेषज्ञ मोहम्मद फारुक आजमले हिमनदी, हिउँ, पर्माफ्रस्ट र हिमाली भूभागसँग सम्बन्धित जोखिमको आवृत्ति बढ्दै गएको बताएका छन्।

उनका अनुसार हिमाली क्षेत्रमा परिवर्तनको गति तीव्र बन्दै जाँदा परम्परागत जोखिम व्यवस्थापन प्रणालीमाथि थप दबाब परेको छ। ल्हेन्दे खोलाको घटनाले नेपाल–चीन सीमापार नदी प्रणालीमा उत्पन्न हुने विपद्का लागि दुवै देशबीच अझ प्रभावकारी सूचना आदानप्रदान, पूर्वसूचना प्रणाली र संयुक्त प्रतिकार्य आवश्यक रहेको देखाएको छ।

नेपालका नदी प्रणालीको माथिल्लो भाग चीनमा पर्ने भएकाले सीमापार क्षेत्रमा हुने हिमपहिरो, हिमताल विस्फोट, पहिरो वा नदी अवरोधको तत्काल सूचना नेपालसम्म पुर्‍याउने संयन्त्र अझ बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता यो घटनाले पुनः देखाएको छ।

जलविद्युत् आयोजना पनि उच्च जोखिममा

भोटेकोशी र यससँग जोडिएका नदी प्रणालीका किनारमा ठूलो संख्यामा जलविद्युत् आयोजना तथा अन्य महत्वपूर्ण पूर्वाधार रहेका छन्। बाढीसँगै आएको ठूलो परिमाणको गेग्रान र ढुङ्गाले जलविद्युत् आयोजना, सडक, पुल, प्रसारण संरचना तथा नदी किनारका बस्तीमा जोखिम बढाउन सक्छ।

जलमापन केन्द्रलगायतका पूर्वाधारमा भएको क्षतिले आगामी दिनमा बाढीको अवस्था तत्काल पहिचान गर्नसमेत कठिनाइ उत्पन्न गर्न सक्ने देखिन्छ।

त्यसैले सम्भावित दोस्रो बाढीको जोखिम रहेका क्षेत्रमा रहेका बस्ती तथा पूर्वाधारको तत्काल जोखिम मूल्याङ्कन गरी आवश्यक परे सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्नुपर्ने देखिन्छ।

जलवायु परिवर्तनको भूमिका कति?

हिन्दूकुश हिमालय क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदी, हिउँ, पर्माफ्रस्ट तथा हिमाली भिरालो भूभागमा परिवर्तन भइरहेको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्। तर यही घटनामा जलवायु परिवर्तन प्रत्यक्ष कारण थियो भनेर अहिले नै निष्कर्ष निकाल्न भने हतार हुने उनीहरूको भनाइ छ।

घटनाको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन जलविज्ञान, भूकम्पीय तथ्याङ्क, रिमोट सेन्सिङ तथा स्थलगत अध्ययनलाई एकीकृत गरेर विश्लेषण भइरहेको छ।

इसिमोडद्वारा दुःख व्यक्त

इसिमोडका महानिर्देशक पेमा ग्याम्त्सोले अचानक र अप्रत्याशित रूपमा आएको विपद्बाट आफूहरू मर्माहत भएको जनाउँदै नेपालका जनता तथा सरकारप्रति ऐक्यबद्धता व्यक्त गरेका छन्। उनले बाढीबाट प्रभावित परिवार तथा समुदायप्रति समवेदना व्यक्त गर्दै आवश्यक सहयोगका लागि प्रतिबद्धता जनाएका छन्।

इसिमोडले नेपाल सरकार, वैज्ञानिक संस्थाहरू तथा चीनका साझेदार संस्थासँग निरन्तर सम्पर्क र समन्वय गर्दै घटनाको थप मूल्याङ्कन गरिरहेको जनाएको छ।

सम्पादकीय : अब पूर्वसूचना होइन, पूर्वतयारी चाहिन्छ

रसुवाको यो विपद्ले हिमाली क्षेत्रमा विपद् आउनुअघि नै त्यसको सम्भावित संकेत पहिचान गर्ने प्रणाली कति महत्वपूर्ण छ भन्ने देखाएको छ। नदीको माथिल्लो क्षेत्रमा भएको घटनाको प्रभाव केही मिनेटमै सयौँ किलोमिटर तलसम्म पुग्न सक्ने अवस्थामा केवल विपद् आएपछि उद्धारमा केन्द्रित हुनु पर्याप्त हुँदैन।

नेपाल–चीन सीमावर्ती नदी प्रणालीमा रियल टाइम जलमापन, भूकम्पीय निगरानी, हिमपहिरो पहिचान, उपग्रह निगरानी र तत्काल सूचना आदानप्रदान प्रणालीलाई थप मजबुत बनाउन आवश्यक छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, सम्भावित दोस्रो बाढीको चेतावनीलाई सामान्य रूपमा लिनु हुँदैन। वैज्ञानिक अध्ययनको अन्तिम निष्कर्ष आउन बाँकी रहे पनि जोखिम कायम रहेको अवस्थामा नदी किनारका बस्ती, जलविद्युत् आयोजना तथा महत्वपूर्ण पूर्वाधारमा तत्काल उच्च सतर्कता अपनाउनु नै विवेकपूर्ण कदम हुनेछ।

रसुवाको बाढी केवल एउटा जिल्लाको विपद् होइन—यो बदलिँदो हिमाली जोखिम, सीमापार नदी प्रणाली र नेपालको कमजोर पूर्वसूचना संरचनामाथिको गम्भीर चेतावनी हो।